Trong thời đại số, không gian mạng đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của đời sống. Một thông tin được đăng tải, chia sẻ chỉ trong vài giây có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, mỗi người đều có thể chia sẻ thông tin, bày tỏ quan điểm và kết nối với cộng đồng chỉ trong vài giây. Nhưng cũng chính vì tốc độ lan truyền rất nhanh ấy, mỗi bài đăng, từng bình luận hay mỗi lượt chia sẻ đều có thể tạo ra những tác động khó lường nếu không được kiểm chứng cẩn trọng.

Thời gian qua, nhiều vụ việc liên quan đến phát tán thông tin sai sự thật, quảng cáo sai sự thật, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, lừa đảo trên không gian mạng... gây bức xúc trong dư luận và để lại nhiều hệ lụy đối với cá nhân, tổ chức cũng như xã hội. Thực tế đó cho thấy, quyền tự do bày tỏ quan điểm luôn phải đi cùng trách nhiệm và sự tuân thủ pháp luật.

Vậy, làm thế nào để mỗi người sử dụng mạng xã hội vừa phát huy được những giá trị tích cực của môi trường số, vừa biết tự bảo vệ mình và tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác? Đâu là ranh giới giữa quyền tự do ngôn luận với hành vi vi phạm pháp luật? Và cần làm gì để xây dựng văn hóa ứng xử văn minh trên không gian mạng?

Đây là nội dung được đề cập trong chương trình "Hà Nội chuyển động" hôm nay; cùng trao đổi và phân tích về chủ đề: “Xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng”.

Tham gia chương trình tại trường quay S1 của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội có: Thượng tá, Tiến sĩ (TS) Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học; Thạc sĩ (ThS) Trần Trọng Đại, Bí thư Đoàn Thanh niên Trường Đại học Luật Hà Nội.

Chương trình được phát sóng trực tiếp trên tổ hợp truyền thông của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội.

Trong thời đại số, trách nhiệm phải luôn đi trước tốc độ

Trao đổi tại chương trình, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu cho rằng, vấn đề đáng lo ngại nhất trên không gian mạng hiện nay là sự suy giảm về trách nhiệm đối với hành vi truyền thông của một bộ phận người sử dụng mạng xã hội.

Nếu như trước đây, việc công bố một thông tin phải đi qua nhiều tầng kiểm duyệt của cơ quan báo chí hoặc các thiết chế xã hội, thì ngày nay, chỉ cần vài giây, một dòng trạng thái, một đoạn video hoặc một bình luận cũng có thể tiếp cận hàng triệu người.

Nhưng điều nguy hiểm là nhiều người chưa nhận thức đầy đủ rằng mỗi cú nhấp chuột đều có thể tạo ra những hệ quả pháp lý, xã hội vô cùng sâu rộng. Một thông tin sai sự thật được chia sẻ hàng chục nghìn lần có thể hủy hoại danh dự của một con người chỉ sau một đêm.

Một lời vu khống vô căn cứ có thể khiến một doanh nghiệp thiệt hại hàng tỷ đồng. Một tin đồn thất thiệt về dịch bệnh, thiên tai hay tài chính có thể tạo ra tâm lý hoảng loạn trong cộng đồng. Không ít trường hợp, những cuộc “kết án tập thể” trên mạng xã hội đã đẩy nạn nhân vào trạng thái khủng hoảng tinh thần, trầm cảm…

Điều đáng nói là phần lớn những hậu quả ấy không bắt nguồn từ những âm mưu có tổ chức, mà xuất phát từ sự vô tâm, từ tâm lý đám đông và từ thói quen chia sẻ thông tin một cách cảm tính.

Ở góc độ pháp lý, không gian mạng không phải “vùng trắng” của pháp luật. Mọi hành vi đăng tải, chia sẻ, bình luận, phát tán thông tin đều phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật và các chuẩn mực đạo đức xã hội.

TS Đào Trung Hiếu cho rằng, mỗi cú nhấp chuột hôm nay không còn đơn thuần là một thao tác kỹ thuật, mà đã trở thành một hành vi xã hội, một lựa chọn đạo đức và một biểu hiện của trách nhiệm công dân.

Vì vậy, trước khi đăng tải, chia sẻ hay bình luận bất cứ điều gì, mỗi người nên tự đặt cho mình ba câu hỏi: Thông tin này có đúng sự thật hay không, nó có gây tổn thương cho ai hay không và nếu chính mình là người nhận thông tin đó, mình sẽ cảm thấy thế nào?

Màn hình có thể che khuất khuôn mặt nhưng không che khuất trách nhiệm

Mạng xã hội đang trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của giới trẻ, tuy nhiên, việc tiếp nhận thông tin theo cảm xúc, chia sẻ nhanh hơn kiểm chứng hay bình luận thiếu chuẩn mực đang đặt ra yêu cầu về năng lực số và trách nhiệm của người trẻ trên không gian mạng.

ThS Trần Trọng Đại, Bí thư Đoàn Thanh niên Trường Đại học Luật Hà Nội cho biết, từ góc độ một cán bộ Đoàn, ông nhận thấy phần lớn các bạn trẻ sử dụng mạng xã hội rất chủ động và năng động. Không chỉ sử dụng mạng xã hội để giải trí mà còn để học tập, cập nhật thông tin, kết nối bạn bè, thể hiện quan điểm, xây dựng hình ảnh cá nhân, thậm chí tham gia các hoạt động xã hội và lan tỏa những giá trị tích cực. Với thế hệ trẻ, mạng xã hội đã trở thành một phần của đời sống, không còn đơn thuần là một công cụ.

Tuy nhiên, mạng xã hội có tốc độ phát triển rất nhanh nên cần quan tâm đến khả năng kiểm chứng thông tin. Một bộ phận các bạn trẻ có tâm thế khá phổ biến khi thấy thông tin gây sốc, bức xúc là xem, chia sẻ hay bình luận mà chưa xác minh đó nguồn từ đâu, bối cảnh của sự việc,...

ThS Trần Trọng Đại cho rằng, có 3 biểu hiện đáng lưu ý của người trẻ dùng mạng xã hội đó là: Thứ nhất đó là tiếp nhận thông tin theo cảm xúc. Những nội dung càng gây sốc, gây tranh cãi hoặc tạo ra cảm xúc mạnh thì càng dễ thu hút sự chú ý.

Thứ hai là chia sẻ nhanh hơn kiểm chứng. Một thông tin chưa rõ đúng sai đã được chia sẻ cho hàng trăm, hàng nghìn người. Và một số người có suy nghĩ: “Tôi chỉ chia sẻ lại thôi, tôi đâu phải người tạo ra thông tin đó”. Nhưng thực tế, khi chia sẻ thông tin, chúng ta đã trở thành một mắt xích trong quá trình lan truyền thông tin đó. Vì vậy, chia sẻ cũng cần có trách nhiệm.

Thứ ba là cách bình luận. Một bộ phận người dùng đôi khi rất dễ chuyển từ tranh luận vấn đề sang công kích con người. Vì ở phía sau màn hình, chúng ta không nhìn thấy cảm xúc của người đối diện nên đôi khi dễ nói những điều ngoài đời sẽ không nói trực tiếp.

Theo ThS Trần Trọng Đại, vấn đề không nằm ở việc người trẻ sử dụng mạng xã hội nhiều hay ít, mà nằm ở việc sử dụng mạng xã hội với tâm thế như thế nào. Người dùng mạng xã hội cần trang bị cho mình năng lực số, kiến thức số, văn hóa số, hãy đặt cho mình 1 câu hỏi, những nội dung này đã chính xác chưa, nếu mình vào vị trí đó thì có chấp nhận được hay không.

“Tôi cho rằng màn hình có thể che khuất khuôn mặt của người dùng, nhưng không thể che khuất trách nhiệm đối với những gì mình nói và làm trên không gian mạng”, ThS Trần Trọng Đại nhấn mạnh.

Nhận diện những “cái bẫy” trên mạng xã hội

Theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, nhiều người không có ý định vi phạm nhưng chỉ vì chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng hoặc bình luận theo cảm xúc cũng có thể vô tình tiếp tay cho sai phạm, thậm chí phải chịu trách nhiệm pháp lý.

“Cái bẫy” đầu tiên là cảm xúc. Những thông tin gây sốc, phẫn nộ, thương cảm thường khiến người dùng phản ứng nhanh hơn suy nghĩ. Không ít trường hợp chỉ đọc tiêu đề, xem một đoạn clip rồi lập tức chia sẻ mà chưa kiểm chứng nguồn gốc, chưa biết nội dung có chính xác hay đã bị cắt ghép, xuyên tạc.

Tiếp đến là “bẫy đám đông”. Một thông tin có hàng nghìn lượt thích, chia sẻ và bình luận đồng tình dễ khiến người dùng mặc nhiên cho rằng đó là sự thật. Tâm lý tin theo số đông có thể đẩy một người từ vị trí người xem trở thành người tham gia công kích, xúc phạm hoặc “kết án” cá nhân, tổ chức khi sự việc chưa được xác minh đầy đủ.

Theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, thuật toán mạng xã hội cũng có thể tạo ra một “cái bẫy”. Những nội dung gây tranh cãi, kích thích cảm xúc thường thu hút tương tác mạnh. Khi liên tục tiếp nhận thông tin cùng chiều, người dùng dễ rơi vào “buồng vọng âm”, chỉ nhìn thấy những nội dung củng cố quan điểm sẵn có và giảm khả năng kiểm chứng, phản biện.

Đáng lưu ý, còn có ảo tưởng về sự vô danh. Việc sử dụng tài khoản ẩn danh, biệt danh hay xóa bài viết không đồng nghĩa với việc có thể đứng ngoài trách nhiệm. Không gian mạng không phải vùng miễn trừ pháp luật; hành vi đăng tải, chia sẻ, bình luận nội dung vi phạm, tùy tính chất, mức độ, có thể bị xem xét xử lý theo quy định.

Từ những “cái bẫy” trên, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu cho rằng, xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng cần bắt đầu từ trách nhiệm của mỗi người: Kiểm chứng trước khi chia sẻ; cân nhắc trước khi bình luận; tôn trọng sự thật và quyền của người khác trước khi phán xét.

Trong môi trường số, mỗi cú nhấp chuột đều có sức lan tỏa và đi cùng trách nhiệm. Văn hóa ứng xử trên mạng vì thế được hình thành từ chính cách mỗi người đọc, chia sẻ, bình luận và chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

Giúp người trẻ tỏa sáng bằng giá trị thật thay vì chạy theo tương tác

Tâm lý đám đông, nhu cầu được chú ý và chạy theo lượt tương tác trên mạng xã hội đang là vấn đề đáng quan tâm trong giới trẻ. Tuy nhiên, theo ThS Trần Trọng Đại, không nên quy chụp rằng tất cả người trẻ đều bị cuốn vào xu hướng này.

Theo ThS Trần Trọng Đại, nhu cầu được công nhận là nhu cầu tự nhiên của mỗi con người. Nếu trước đây sự ghi nhận thường đến từ thành tích, lời khen của thầy cô, gia đình hay bạn bè thì ngày nay, mạng xã hội đã "lượng hóa" sự công nhận bằng lượt thích, lượt xem, chia sẻ và số người theo dõi. Khi coi những con số này là thước đo giá trị bản thân, người trẻ rất dễ bị cuốn vào việc tìm kiếm sự chú ý. Có ba yếu tố khiến tình trạng này trở nên phổ biến:

Thứ nhất, nhu cầu được công nhận.

Thứ hai, tâm lý so sánh khi nhìn thấy những người có lượng người theo dõi lớn, từ đó hình thành áp lực phải tạo sự chú ý.

Thứ ba, cơ chế vận hành của mạng xã hội, khi những nội dung gây sốc, tranh cãi hoặc tạo cảm xúc mạnh thường dễ thu hút tương tác.

Đáng lo ngại hơn là tâm lý đám đông có thể biến một thông tin chưa được kiểm chứng thành làn sóng phán xét chỉ trong thời gian ngắn. Một cá nhân có thể trở thành đối tượng bị công kích dù nhiều người tham gia chưa tìm hiểu đầy đủ sự việc.

Để thay đổi, theo ThS Trần Trọng Đại, trước hết cần thay đổi cách người trẻ nhìn nhận giá trị của bản thân. Thay vì chỉ quan tâm một bài đăng nhận được bao nhiêu lượt thích, cần đặt câu hỏi nội dung đó tạo ra giá trị gì cho cộng đồng. Người trẻ nên hướng tới việc "có ích" thay vì chỉ tìm cách "nổi tiếng".

Ông Đại cũng đề xuất hình thành thói quen "Dừng - Kiểm - Nghĩ - Chia sẻ": Dừng lại trước thông tin gây sốc, kiểm tra nguồn và tính xác thực, suy nghĩ về hậu quả trước khi bình luận hoặc chia sẻ.

Bên cạnh đó, nhà trường, tổ chức Đoàn, Hội cần tạo thêm những môi trường để người trẻ được thể hiện và ghi nhận bằng năng lực thực chất như nghiên cứu khoa học, tranh biện, tình nguyện, sáng tạo và hoạt động cộng đồng.

Theo ThS Trần Trọng Đại, thay vì ngăn người trẻ tỏa sáng, cần giúp các em hiểu rằng tỏa sáng bằng giá trị luôn bền vững hơn tỏa sáng bằng sự chú ý.

Không ai có quyền nhân danh tự do để gây tổn hại cho cộng đồng

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu cho rằng, trong xã hội hiện đại, quyền tự do ngôn luận là một trong những quyền cơ bản của con người, được Hiến pháp và pháp luật bảo vệ. Tuy nhiên trên thực tế, không ít người đang hiểu quyền tự do ngôn luận theo nghĩa tuyệt đối, cho rằng mạng xã hội là không gian riêng tư, nơi ai cũng có thể phát biểu bất cứ điều gì mình nghĩ mà không phải chịu trách nhiệm.

Đó là nhận thức chưa đầy đủ. Quyền tự do của một cá nhân luôn phải dừng lại ở điểm bắt đầu của quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Không ai có quyền nhân danh tự do để xúc phạm danh dự, bịa đặt thông tin, kích động hận thù hay gây tổn hại cho cộng đồng.

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu phân tích, từ góc độ pháp lý, quyền tự do ngôn luận trước hết là quyền được bày tỏ chính kiến, được phản biện, được tranh luận và được đóng góp ý kiến đối với các vấn đề xã hội. Tuy nhiên, phản biện hoàn toàn khác vu khống; tranh luận khác với xúc phạm; quyền được nói khác với được bịa đặt.

Ranh giới giữa tự do ngôn luận và hành vi vi phạm pháp luật nằm ở ba tiêu chí cơ bản. Tiêu chí thứ nhất là sự thật. Hành vi cố tình xuyên tạc, bịa đặt hoặc phát tán thông tin sai sự thật sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Tiêu chí thứ hai là mục đích và hậu quả xã hội của phát ngôn. Một lời bình luận nhằm góp ý xây dựng sẽ hoàn toàn khác với một lời bình luận nhằm hạ nhục, kích động hoặc công kích cá nhân. Pháp luật không cấm người dân phản ánh tiêu cực, lên tiếng trước bất công, nhưng pháp luật cũng không cho phép việc lợi dụng mạng xã hội để xúc phạm danh dự, bôi nhọ nhân phẩm hoặc gây mất trật tự xã hội.

Tiêu chí thứ ba là trách nhiệm đối với cộng đồng. Quyền tự do ngôn luận luôn đi kèm nghĩa vụ tôn trọng pháp luật và bảo vệ lợi ích chung. Khi một phát ngôn có nguy cơ kích động bạo lực, chia rẽ dân tộc, gây hoang mang trong xã hội hoặc xâm phạm an ninh quốc gia, thì đó không còn là vấn đề của tự do cá nhân nữa, mà đã trở thành vấn đề của trật tự công cộng và lợi ích quốc gia. Không gian mạng không phải là một thế giới nằm ngoài pháp luật. Mọi hành vi đăng tải, bình luận, chia sẻ đều để lại dấu vết điện tử và đều có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý.

Theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, để không vượt qua ranh giới ấy, mỗi người nên tự đặt ra cho mình 4 câu hỏi trước khi đăng tải bất kỳ nội dung nào lên mạng xã hội. Thứ nhất, thông tin này có đúng sự thật hay không? Thứ hai, nguồn thông tin có đáng tin cậy hay không? Thứ ba, nội dung này có thể gây tổn hại cho ai hay không? Cuối cùng, nếu chính mình là người nhận những lời bình luận ấy, mình sẽ cảm thấy như thế nào?

Người trẻ trên mạng xã hội: Có chính kiến, có kiểm chứng, có trách nhiệm

Theo ThS Trần Trọng Đại, thay vì chỉ dạy người trẻ cách sử dụng mạng xã hội, cần trang bị năng lực trở thành những công dân số có chính kiến, biết kiểm chứng, có văn hóa và có trách nhiệm.

Chia sẻ về trang bị cho đoàn viên, thanh niên khi tham gia mạng xã hội, ThS Trần Trọng Đại cho rằng, cần trang bị cho đoàn viên, thanh niên tham gia mạng xã hội ý thức về trách nhiệm công dân số.

Thanh niên hoàn toàn có quyền bày tỏ chính kiến, có quyền tranh luận, phản biện và tham gia vào những vấn đề của xã hội. Tuy nhiên, quyền tự do bày tỏ luôn phải đi cùng trách nhiệm. Tự do không có nghĩa là có quyền xúc phạm người khác, bịa đặt thông tin, xuyên tạc sự thật hay xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

Từ góc độ giáo dục thanh niên, ThS Trần Trọng Đại cho hay, cần chuyển từ việc chỉ dạy “sử dụng mạng xã hội như thế nào” sang giáo dục trở thành những công dân số có năng lực và có trách nhiệm.

Theo ThS Trần Trọng Đại, một công dân số cần ít nhất bốn điều: Có chính kiến, có kiểm chứng, có văn hóa và có trách nhiệm.

Có chính kiến tức là để không bị cuốn theo đám đông. Có kiểm chứng là để trước khi chia sẻ một thông tin, mình biết thông tin đó đến từ đâu và đúng hay không. Có văn hóa là để hiểu rằng mình có thể phản biện một quan điểm nhưng không cần phải xúc phạm một con người. Và cuối cùng là có trách nhiệm - trách nhiệm với lời nói, với hành động của mình và với cộng đồng.

“Phản biện là một năng lực rất cần thiết, nhưng phản biện không phải là công kích. Khi không đồng tình, chúng ta hãy dùng lý lẽ và bằng chứng. Khi phát hiện thông tin sai, hãy dùng sự thật để thuyết phục. Khi góp ý, hãy hướng vào hành vi và vấn đề, đừng biến thành sự miệt thị cá nhân”, ThS Trần Trọng Đại nhấn mạnh.

Với đoàn viên của Đại học Luật Hà Nội, sau một kỳ học, các em sinh viên đều được trang bị đầy đủ các kiến thức, biết bảo vệ quan điểm của mình nhưng đồng thời biết tôn trọng quan điểm của người khác.

Khi một vấn đề cần phản biện thì phải có bằng chứng, khi phát hiện một thông tin sai lệch thì phải sử dụng căn cứ thuyết phục để bảo vệ mình, hướng đến vấn đề thay vì chì chiết nhau. Đấy là những thông tin sinh viên nên trang bị để đảm bảo cho mình an toàn khi tham gia không gian mạng.

Đổi mới tuyên truyền pháp luật để người trẻ chủ động tiếp nhận

Trong bối cảnh mạng xã hội trở thành một phần quan trọng trong đời sống của giới trẻ, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng cần thay đổi để phù hợp với cách tiếp nhận thông tin mới. Theo ThS Trần Trọng Đại, tổ chức Đoàn cần chuyển từ tư duy "tuyên truyền cho thanh niên" sang "đồng hành cùng thanh niên trên không gian mạng".

ThS Trần Trọng Đại cho rằng, những hình thức truyền thống như hội nghị, tọa đàm, văn bản hay tờ rơi vẫn có giá trị, nhưng khó có thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiếp nhận thông tin của sinh viên hiện nay. Pháp luật vốn có nhiều quy định dài và thuật ngữ chuyên môn, vì vậy khi đưa lên mạng xã hội cần được chuyển hóa thành những nội dung gần gũi với các vấn đề người trẻ thường gặp.

Thay vì chỉ giới thiệu quy định pháp luật, nội dung tuyên truyền có thể bắt đầu từ những câu hỏi cụ thể như: Chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng có thể phát sinh trách nhiệm gì? Đăng tải hình ảnh, tin nhắn riêng tư của người khác có cần được đồng ý? Bình luận xúc phạm người khác đến mức nào có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý? Việc sử dụng hình ảnh của người khác để sản xuất nội dung trên mạng cần lưu ý điều gì? Khi pháp luật được đặt trong những tình huống quen thuộc, người trẻ sẽ dễ hiểu, dễ nhớ và biết cách vận dụng hơn.

Về hình thức, tổ chức Đoàn cần tận dụng các phương thức mà sinh viên thường xuyên sử dụng như video ngắn, infographic, podcast, livestream, tình huống giả định, tranh biện hay các cuộc thi sáng tạo nội dung pháp luật. Tuy nhiên, theo ThS Trần Trọng Đại, việc "bắt trend" không thể đánh đổi tính chính xác và trách nhiệm của nội dung pháp luật. Công nghệ giúp thông tin tiếp cận nhiều người hơn, nhưng cách kể chuyện mới quyết định khán giả có dừng lại để tiếp nhận hay không.

Một điểm quan trọng khác là đưa sinh viên trở thành chủ thể của hoạt động tuyên truyền. Tại Đoàn Trường Đại học Luật Hà Nội, sinh viên được khuyến khích tự nghiên cứu vấn đề pháp luật, xây dựng nội dung, tranh luận, giải thích và truyền tải kiến thức tới cộng đồng thông qua các cuộc thi, hoạt động tình nguyện và chương trình truyền thông dành cho giới trẻ.

Theo ThS Trần Trọng Đại, một sản phẩm tuyên truyền pháp luật hiệu quả không nhất thiết phải đạt hàng triệu lượt xem. Giá trị thực chất nằm ở việc sau khi tiếp nhận thông tin, người trẻ hiểu thêm một vấn đề, thay đổi nhận thức hoặc biết cách hành xử đúng pháp luật trong một tình huống cụ thể.

Phòng ngừa thông qua giáo dục, nâng cao nhận thức và xây dựng văn hóa số cho cộng đồng

Theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, để xây dựng một môi trường mạng an toàn, lành mạnh và văn minh, nhất thiết phải triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp: Phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm. Ba yếu tố này giống như ba chân kiềng, thiếu một yếu tố thì hiệu quả quản lý sẽ không thể bền vững. Tuy nhiên, khâu cần được ưu tiên hàng đầu trong giai đoạn hiện nay chính là phòng ngừa thông qua giáo dục, nâng cao nhận thức và xây dựng văn hóa số cho cộng đồng.

“Tôi nhấn mạnh yếu tố phòng ngừa bởi vì xử lý vi phạm, dù nghiêm khắc đến đâu, cũng chỉ là giải pháp ở phần ngọn. Khi một tin giả đã lan truyền đến hàng triệu người, khi danh dự của một cá nhân đã bị hủy hoại, khi một người đã bị lừa đảo mất tài sản hoặc một em nhỏ đã trở thành nạn nhân của bạo lực mạng, thì những bản án hay quyết định xử phạt chỉ có thể khắc phục một phần hậu quả, chứ không thể xóa bỏ hoàn toàn những tổn thương đã xảy ra”, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu cho rằng, gốc rễ của rất nhiều vấn đề trên không gian mạng nằm ở sự thiếu hụt kiến thức pháp luật, kỹ năng số và ý thức công dân. Bởi vậy, muốn xây dựng một môi trường mạng lành mạnh, không thể chỉ trông chờ vào lực lượng chức năng hay các biện pháp kỹ thuật mà phải xây dựng được một “hệ miễn dịch số” cho toàn xã hội, giúp mỗi người dân có khả năng tự nhận diện, tự phòng vệ và tự điều chỉnh hành vi của mình trên không gian mạng.

“Hệ miễn dịch số” phải được xây dựng trên ba nền tảng. Thứ nhất là nhận thức pháp luật. Mỗi công dân cần hiểu rằng không gian mạng không phải là một thế giới nằm ngoài pháp luật. Mọi hành vi đăng tải, bình luận, chia sẻ hay phát tán thông tin đều phải chịu sự điều chỉnh của pháp luật.

Thứ hai là kỹ năng số. Công dân số phải là người có khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân, phát hiện các thủ đoạn lừa đảo và biết ứng xử một cách có trách nhiệm trong môi trường trực tuyến.

Thứ ba là văn hóa ứng xử số. Pháp luật có thể ngăn cấm một hành vi, nhưng chỉ có văn hóa mới giúp con người tự giác điều chỉnh hành vi của mình. Việc giáo dục văn hóa số cần bắt đầu từ rất sớm, ngay từ gia đình và nhà trường nhằm trang bị kỹ năng để ứng phó với tin giả, bạo lực mạng hay những cám dỗ trên không gian số.

“Muốn có một không gian mạng an toàn, chúng ta phải xây dựng được những công dân số có tri thức, có trách nhiệm và có khả năng tự miễn dịch trước cái xấu. Đó mới chính là nền tảng lâu dài và bền vững nhất cho sự phát triển của xã hội số”, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu khẳng định.

Phản biện có trách nhiệm, ứng xử có văn hóa

Mạng xã hội mở ra không gian để thanh niên bày tỏ chính kiến, tranh luận và tham gia vào các vấn đề của đời sống xã hội. Tuy nhiên, tự do bày tỏ không đồng nghĩa với quyền xúc phạm, bịa đặt hay xuyên tạc. Theo ThS Trần Trọng Đại, điều quan trọng là trang bị cho người trẻ năng lực trở thành công dân số có chính kiến, biết kiểm chứng, có văn hóa và có trách nhiệm.

Đưa ra lời khuyên cho bạn trẻ tham gia mạng xã hội, ThS Trần Trọng Đại cho rằng, thói quen là quan trọng nhất khi người trẻ tham gia mạng xã hội. Bởi lẽ, khi dùng mạng xã hội, chỉ cần một cú chạm màn hình nhưng hậu quả của thông tin sai sự thật có thể kéo dài rất lâu.

Từ kinh nghiệm giảng dạy và công tác Đoàn, ThS Trần Trọng Đại cho rằng, các bạn trẻ phải biến việc kiểm chứng thành một phản xạ. Cần "dừng lại" khi gặp một thông tin gây sốc, gây phẫn nộ hoặc đặc biệt hấp dẫn, đừng vội bình luận và đừng vội chia sẻ.

Dừng lại để kiểm tra xem thông tin đó đến từ đâu. Nguồn có đáng tin không? Thông tin có phải từ một cơ quan chính thống hay chỉ là một tài khoản cá nhân? Hình ảnh, video đó có đúng bối cảnh không? Thông tin mới hay đã xuất hiện từ nhiều năm trước? Đặc biệt với sinh viên luật, đây phải là một kỹ năng: Không sử dụng một thông tin pháp luật nếu chưa biết nó đến từ nguồn nào và còn hiệu lực hay không.

Tiếp theo là nghĩ. Sau khi kiểm chứng thông tin, hãy nghĩ thêm một bước: Nếu bình luận thì người khác sẽ hiểu như thế nào? Nếu chia sẻ sẽ ảnh hưởng đến ai? Bình luận để phản biện vấn đề hay tấn công con người?

Và cuối cùng là chia sẻ. Nếu thông tin đúng, cần thiết và có giá trị, hãy chia sẻ. Nếu chưa chắc chắn, hoàn toàn có thể không chia sẻ. Chúng ta cần thay đổi một quan niệm khá phổ biến: Không phải thông tin nào mình biết cũng cần phải chia sẻ. Đôi khi, một trong những biểu hiện của trách nhiệm trên mạng chính là biết im lặng đúng lúc.