Tội phạm mạng đang triệt để dùng AI

Các nền tảng mạng xã hội đang bị nhiều đối tượng lợi dụng để thực hiện các hành vi lừa đảo trực tuyến.

Thông tin từ đại diện Zalo, các hình thức nổi cộm là giả danh người quen, shipper hoặc các cơ quan nhà nước để tiếp cận người dùng. Đáng chú ý, gần đây xuất hiện thủ đoạn giả danh con cái, người thân trong gia đình, sau đó dụ người dùng đổi tài khoản Zalo lấy tài khoản game. Việc lợi dụng mối quan hệ thân quen khiến người dùng dễ mất cảnh giác, thực hiện theo yêu cầu của đối tượng mà không kiểm chứng đầy đủ thông tin.

Cùng chia sẻ vấn nạn gặp phải, ông Nguyễn Duy Hoài, Giám đốc điều hành Giao Hàng Nhanh, cho biết, mỗi năm doanh nghiệp xử lý hơn 400 triệu giao dịch, với tổng giá trị khoảng 4 tỷ USD. Trước tình trạng lừa đảo có thời điểm lên tới 20.000 giao dịch mỗi tháng, doanh nghiệp đã ứng dụng các công nghệ để nhận diện dấu hiệu bất thường, chủ động ngăn chặn từ sớm. Tuy nhiên, doanh nghiệp chỉ nắm được một phần hành trình giao dịch, trong khi dữ liệu trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và cổng thanh toán còn phân tán…

Ở vai trò cơ quan quản lý nhà nước về an ninh mạng, Đại tá Nguyễn Huy Lục, Trưởng phòng Phòng, chống tội phạm sử dụng không gian mạng, xâm phạm trật tự an toàn xã hội (Phòng 5), Cục An ninh mạng, Bộ Công an, tội phạm mạng đang triệt để lợi dụng AI để tự động hóa hoạt động thu thập thông tin, phát tán tin giả, mã độc và sử dụng công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói (deepfake) để thao túng lòng tin nạn nhân. Bên cạnh đó, các cuộc tấn công và gián điệp mạng có tổ chức ngày càng nhắm sâu vào các mục tiêu trọng yếu, làm gia tăng nguy cơ lộ lọt dữ liệu và mất an toàn hệ thống.

Mặc dù các cơ quan quản lý đã triển khai quyết liệt nhiều "bộ lọc" kỹ thuật như chuẩn hóa thông tin thuê bao, áp dụng xác thực sinh trắc học trong giao dịch hay siết chặt quy trình định danh điện tử (eKYC), các đối tượng phạm tội vẫn nhanh chóng thích ứng. Chúng chuyển hướng sang sử dụng các ứng dụng mạng xã hội, các dịch vụ bảo mật mã hóa, gọi điện qua các bên thứ ba như Zalo hay Viber để tiếp cận nạn nhân, đồng thời lợi dụng tiền điện tử để phi tang dấu vết tài chính.

Một điểm nghẽn an ninh lớn khác được chỉ ra là xu hướng dịch chuyển hạ tầng dữ liệu và điện toán đám mây của các tập đoàn công nghệ sang quốc gia thứ ba. Điều này vô hình trung tạo ra các vùng trũng thông tin, hình thành những điểm trung chuyển dữ liệu nằm ngoài tầm kiểm soát của quốc gia sở tại, dễ bị các thế lực thù địch và tội phạm lợi dụng để che giấu hành vi tình báo mạng.

Sức mạnh từ mạng lưới chia sẻ tín hiệu rủi ro

Thực tế này cho thấy các thủ đoạn lừa đảo hiện nay mang tính liên thông cao giữa nhiều nền tảng và dịch vụ. Như chia sẻ của Đại tá Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng, một chuỗi lừa đảo có thể bắt đầu bằng một tài khoản ảo trên mạng xã hội, dẫn dụ nạn nhân vào website độc hại, rồi chuyển qua ứng dụng nhắn tin mã hóa và kết thúc bằng giao dịch tài chính qua ví điện tử hay ngân hàng.

Vì vậy, mỗi nền tảng đơn lẻ chỉ nhìn thấy một mảnh ghép rời rạc của bức tranh phạm tội, trong khi thông tin cảnh báo không được kết nối kịp thời khiến tội phạm vẫn nhởn nhơ tái phạm trên các không gian khác.
Để giải bài toán liên kết dữ liệu trong phòng chống tội phạm, việc học hỏi các mô hình tiên tiến trên thế giới.
Điển hình là mô hình Global Signal Exchange (GSE), một nền tảng phi lợi nhuận toàn cầu do Google, Liên minh Chống lừa đảo toàn cầu (GASA) và Oxford Information Labs (OXIL) đồng sáng lập nhằm trao đổi tín hiệu rủi ro lừa đảo.

Theo hai nhà đồng sáng lập GSE là bà Emily Taylor và ông Lucien Taylor cho biết, trong 22 tháng hoạt động, nền tảng đã xử lý 1,7 tỷ tín hiệu lừa đảo, kết nối 130 tổ chức cùng nhiều cơ quan thực thi pháp luật quốc tế.

Hiệu quả của mô hình này được thể hiện qua hoạt động phối hợp giữa Google và Cơ quan phòng chống tội phạm quốc gia Vương quốc Anh (NCA). Thông qua các tín hiệu được chia sẻ trên GSE, các nhóm của Google đã xác định và triệt phá một mạng lưới lừa đảo đến từ Tây Phi.

Tại Singapore, nhóm Anti Scam Products (GASP) của GovTech vận hành hệ thống AI quét hơn 600.000 website, phát hiện và chặn khoảng 1.000 trang lừa đảo mới mỗi ngày. Danh sách URL lừa đảo sau đó được chia sẻ qua GSE tới các thành viên khác trên toàn cầu, mở rộng phạm vi bảo vệ người dùng vượt ra ngoài biên giới quốc gia.

Thông tin về giải pháp, đại diện Zalo cho biết, đang triển khai nhiều giải pháp nhằm tăng cường bảo mật tài khoản và hỗ trợ người dùng nhận diện nguy cơ. Trong đó, nền tảng khuyến nghị người dùng kích hoạt xác thực hai lớp, sử dụng thêm mã OTP bên cạnh mật khẩu khi đăng nhập để hạn chế nguy cơ bị chiếm đoạt tài khoản. Ngoài ra, Zalo cũng cung cấp công cụ để người dùng báo cáo tài khoản xấu, đồng thời bổ sung các thiết lập quyền riêng tư, giúp kiểm soát việc người khác xem tin nhắn, nhật ký và những thông tin cá nhân.

Giám đốc điều hành Giao Hàng Nhanh nhấn mạnh, đơn vị giao nhận không chỉ vận chuyển hàng hóa mà còn là “chốt chặn vật lý” cuối cùng để ngăn dòng tiền và hàng hóa liên quan đến lừa đảo. Do đó, cần tham gia liên minh chia sẻ dữ liệu để nâng cao hiệu quả phòng chống lừa đảo. Quá trình này cần giải quyết các rào cản pháp lý, kỹ thuật, đồng thời bảo đảm dữ liệu chính xác, đáng tin cậy, tránh việc doanh nghiệp kinh doanh chân chính bị đánh dấu sai.
Từ bài học thực tế trong nước và quốc tế, Cục An ninh mạng đang xây dựng Mạng lưới cảnh báo rủi ro trực tuyến tại Việt Nam, quy tụ sự tham gia đồng bộ của hệ thống ngân hàng, ví điện tử, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng mạng xã hội lớn. Theo cơ chế này, các đơn vị sẽ cùng đóng góp tín hiệu bất thường từ hệ thống giám sát hoặc phản ánh của người dùng về một đầu mối tập trung. Tại đây, công nghệ AI sẽ đối chiếu, liên kết và chấm điểm rủi ro để chia sẻ ngược lại cho các thành viên. Thông điệp "Một người báo cáo, triệu người được bảo vệ" chính là chìa khóa để hiện thực hóa mục tiêu phòng ngừa sớm, giúp các bên chủ động chặn đứng nguy cơ trước khi người dân sập bẫy.

Việc kết nối đồng bộ các cơ quan thực thi pháp luật, doanh nghiệp công nghệ và mạng lưới chia sẻ tín hiệu toàn cầu được kỳ vọng tạo nền tảng chiến lược giúp Việt Nam chuyển từ thế bị động "chạy đua theo sau tội phạm" sang thế chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, bảo vệ vững chắc chủ quyền số và sự an toàn của mỗi người dân.